Xosé Luis Rivas "Mini" foi un dos membros fundadores de Fuxan os Ventos e actualmente é membro de A Quenlla. Ten realizado diversos traballos discográficos e editado varios libros. Xunto con Baldomero Iglesias "Mero" ven de publicar "Cantares, Coplas e Romances de Cego", dous volumes nos que mostra unha parte da inmensa riqueza cultural de Galiza.

Entrevista a Mini. 10/10/98 Boimorto

Conta-nos un pouco como é a historia de Fuxan os Ventos. Como se fundou e como era a relación con todo o que estaba a acontecer en aquel momento.

A idea era utilizar o que daquela se nega (estábase negando na intelixencia galeguista daquel momento a posibilidade de volver a utiliza-la gaita, de volver a utilizar a linguaxe tradicional poque eso é conservador, arcaico). As novas filosofías que se levan (según papá Lenin, que era o que se leia daquela) eran análisis marxistas profundas, científicas. E nos non vamos de científicos. Nos do que vamos é que aparece o programa da cota empresarial e incorporamos ás nosas cántigas a cota empresarial, como se facía tradicionalmente coas coplas (aparecia un problema calquera e facia-se unha copla). Aparecen as Encrobas e encargamos a Manuel María unha canción. A evolución é distinta. Durante algun tempo tómase-nos como medio "amarillos", non sabian onde estabamos. E nos non estabamos en ningures. Nós estabamos con un compromiso cun país que se iba labrando pouco a pouco.

Propóñennos gravar sobre 74 e non aceptamos, porque tiñamos medo de que nos prostitúan e que nos levasen a outro sitio. No 76 sí, porque consideramos que estábamos maduros como para afrontar os riscos dunha gravación. Pero cando sae, Fuxan leva xa 4 anos de traballo por aldeas e por teleclubes basicamente, para 50,60, 100, 200 persoas, con espectáculos como unha obra de teatro musicada 'Galicia canta ó neno'. É un compendio de vilancicos, unha visión do Nadal un tanto extraña e crítica con cantos tradicionais. E segue recollendo, e sigue incorporando, e siguese radicalizando ata que no 76 está xa absolutamente radicalizada. De maneira que Fuxan pasa a abandeirar unha opción musical, pero non abandeira ningunha opción partidaria política. Ese foi, baixo o meu punto de vista, o grande achádego e virtude de Fuxan. Fuxan nega-se, negamo-nos a ser abandeirados nen da AN-PG, ou da UPG (o que viria a ser hoxe o Bloque) nen do PC nen de nengun outro partido porque pensamos que eso nos ia limitar os campos de acción. E nós queríamos chegar a todo a xente, a xente quen non se chegaba con conferencias nen mítines..., a xente que 'impasible el ademán' estaba coma sempre, esa masa silenciosa ...Aí é onde queremos incidir, e incidir culturalmente, é dicir, opcionamos pola loita cultural ...Desde a música intentar abrir brecha, e o asunto funcionou.

Tivemos problemas. Por exemplo, a UPG tívonos vetados durante bastantes anos porque tres dos membros estaban afiliados a AN-PG. Porque cada un podia estar no que quixera. Pero houbo un intento de que o grupo tomase opción política en público. Entonces o grupo negase e eses saen. Enton como represalia a UPG tiña-nos absolutamente aparte, pero as bases da UPG e da AN-PG eran o noso público. Hai pouco que se nos pediu perdon a algúns por parte daquela xente, admitindo que fora unha metedura de pata. Porque daquela todo radicalizábase en partidos, e nos pensabámos que os partidos estaban ben , pero había moito que facer e sabendo quen era o enemigo e cara onde había que tirar, o caso era tirar todos no mesmo sentido.

Fuxan sube como a espuma porque había necesidade de aquelo. Fuxan non inventa nada.Simplemente que é un un momento, unha situación e uns mozotes que nos vemos embarcados nunha aventura, rompendo sen saber moitas veces, nen sequera o que rompíamos.

¿Había outros grupos daquela coma vós, nese estilo?

Dicir Fuxan eran decir 4000, 5000 persoas asegurados. O que pasa é que o mesmo estabamos cantando nunha aldea como Torés, no Cereixal, para cen persoas, nunha pendella, con cena incluída e un ambientazo que "nin Dios", que pasadomañá estabamos en Equus de Pontevedra con 2000 persoas a abarrota-lo sitio, pasillos e todo. En Torés cobrabamos 15000 e en Equus 250.000 pts da época. Era unha cousa que moita xente non entendía, pero como estabamos arriba podiamos permitirno-lo. A xemte dicía, en tal sitio cobrachedes tanto. Nós cobramos o que nos sale do carallo e punto. Pa vós e tanto porque tedes cartos, alí é nada porque non teñen cartos. Poido haber algún anos que sacamos 50000 pts cada un con 60, 70, 80 concertos ó ano. Hoxe é algo impensable, algo de 10 anos. Algun mes, xullo do 78 ou 79 con 30 actuacións nun mes, algún dia con doblete.

¿Que relacións mantiñades con grupos de outras rexións?

Fuxan mantén excelentes relacións con Nuevo Mester de Juglaría, un grupo castellano que non se mete en política pero que fai moi bos traballos de recuperación cultural e folclórica. Fuxan tamén canta con María del Mar Bonet, con Zeca Afonso, con moita xente. Pero non había unha relación moi estreita porque Fuxan era un coto pechado, moi grande, pero pechado. Por baixo de Fuxan había un montón de xente que daba material, que apoiaba, que facilitaba as cousas. O grupo que saía nos concertos era a punta do iceberg. Pero era un coto pechado porque non participaba en disquisicións teolóxicas, en teorizacións políticas, senon que ia á acción. A Fuxan chamabaselle "Oe! que o decreto de bilingüismo é unha merda, vamos facer un festival en contra". Oe! que os obreiros de vidros de La Florida estamos en folga e necesitamos pasta para a caixa de resistencia para dar a coñecer a nosa postura... En tal sitio facemos un plante pola autopista... Cantamos catro ou cinco veces en Vilaboa en contra da autopista. Había que poñer o café, e poñíamos como sabíamos , que era cantando e largando os espiches que nos daba a gana. Eso si, exisíamos desde sempre unha absoluta libertá. Temos tido encontronazos, de estar cantando unha canción que facía mención ós curas, e levantarse un cura, e lle diciamos que subise a falar, que estamos supostamente en democracia e todos podemos falar. Ou cantabamos unha canción falando dos fusilamentes despois da Guerra Civil por parte dos falanxistas, que estaban vivos moitos daquela, e entón levantábanse airados. A primeira ou segunda vez que cantamos 'Longa Noite' levantaban-se decindo que era intolerable, e lle diciámos: suban vostedes aquí e digan o que queiran. Estabamos nunha postura nacionalista revolucionaria, pero nada máis. Disquisicións teóricas de que se Stalin, de que se Lenin, iso a nos non. Interesabanos particularmente, pero non a nivel público, porque estabamos despertando de 40 anos de dictadura e o que se trataba era de abrir os ollos e petar nas conciencias da xente de que viñan novos tempos e habia que participar. A nosa meta era esa. E denunciar erros, o ensino que estaba de costas ó galego.

O que pasa é que Fuxan tiña moitos problemas. Eramos artistas,a nosa xuventudee o estar ai arriba facianos intocables, porque o ser artista, de sempre, é unha patente de corso. Eu que son cantor, que son músico podo levar barba, poñer poncho e ir esfarrapado. Ahora, se vas ti, collete a policia e que a ver onde levas os porros e non é mesmo. Co arroxo que daba esa situación, cando o que se pedía era a ensino do galego nas escolas, nós pedíamos o que era loxico, que era ensinar galego. E nós, os membros do grupo que eramos mestres, ensinabamos en galego sen problema nengun. E o inspector capaba aos mestres da escola de ao lado que ensinaban en galego, pero a nos non nos tocaba. Nos permitíamonos ir cantar nun mitin-festa de determinado grupo político que daba o seu discurso.Unha vez comenzamos a cantar contrariando todo o que se dixera antes, o que dixera o tipo que pagaba a actuación... Cando saiu o estatuto de autonomía saimos cunha canción radical que non era antiautonomista, senon que denunciaba que os que estaban montando no machiño e que estaban cepillando a autonomía eran os que anos antes estaban manchados de sangue e eran radicalmente antigaleguistas e antidemócratas. Este era o noso papel, e xogamonos moitas cousas. Algúns tivemos que ir facer oposicións fora porque senón non as aprobabamos. Agora aínda hai moita xente que lle ten moita xenreira a Fuxan, porque dabamos paus a un lado e a outro coa mesma alegría coa que estou falando agora. Porque para nós era certa e era a verdade e para que vas calar. Además a función dun cantor, dun xuglar, dun grupo, é esa, dicir o que sinte. Había unhass vantaxes: estábamos arroupados polos mellores poetas daquel momento, como Darío Xohan Cabana, a Manuel María. Necesitamos unha canción para esto... Nunha semana aparecía, ¿válevos así? Non, mira este verso... Cousa inaudita, cun poeta.. A música non nos pega... Cousas que eu mesmo non faría agora.

Pero daquela o ambiente era de fume, todo dios está ilusionado por mil cousas, é un férvelle-férvelle de proxectos, de historias. Hai xente que vai a todos os nosos recitais, sexan onde sexan.

Pero queria incidir nisto, aínda hoxe se nos garda ... , porque Fuxan tivo moito que ver coa normalización do galego indirectamente. É o primeiro grupo que ameniza verbenas, festas, que organiza os descansos, a atracción. Abrimos unha serie de frentes e anticipámonos a moitas cousas Metémonos cunha serie de xente que nola ten gardada, de tal maneira que hoxe nas historias oficiais que se fan da música galega Fuxan sae citado pero non se di nada del porque é perigoso. Hoxe esto está sin saber, porque non se di...

¿Cómo continúa a Quenlla todo esto?

Seguimos facendo o que nos dá a gana e como nos da a gana. Pero o tempo é distinto e nos somos xente máis madura (en anos, non sei se no resto), nunha liña nacionalista e revolucionaria.

¿E eso implica que vos sigan vetando?

Naturalmente. Absolutamente. A Quenlla non sae na Radio Galega, nen na Televisión Galega. Primeiro porque A Quenlla non sae na TVG se non é en directo. Pode parecer unha postura "quijotesca", bizantina, pero o "playback" parécenos que vai en contra da música e en contra dos músicos. Hai cantidade de músicos por haí morrendo de fame, querendo traballar na música e non podendo. Ademáis é un engano. Nos non actuamos en playback nunca. Fuxan tampouco (non sei dende que eu deixei o grupo, pero antes de Mero e eu irnos nunca) actuou en "playback". Gravou unha vez imaxes en "playback" para un video pero porque tiñamos que sincronizar imaxe e son, pero non actuamos en público en "playback". A RTVG invitanos a programas pero hai programas que decidimos que non, e programas que admiten o directo, por exemplo o programa de Ana Kiro:
- Perdona non imos, porque non estamos de acordo co programa, cando cambies de programa si, pero mentras non, esto é unha poquería.
Non é que nos vaiamos luxar, é que non nos parece lóxico entrar aí. A RTVG, que debia facer unha radio para Galicia, e tiña que ter cabida desde ese hortera que fai uns versos idiotas, pero válidos porque son del, hasta Manuel María, Ferrín, Novoneyra, etc... Debian ter cabida todos. O que non estou disposto e que A Quenlla vaia a xustificar unha serie de historias. Por exemplo O Luar, ven a agrupacion nosequé, a agrupación nosecuanto, pero ven tamén, indefectiblemente cada mes e medio, Francisco, Azúcar Moreno, El Fary, Marta Sánchez Joder, xa está ben, que veñan tamén, que eu non digo que non, pero primade que veñan desde Fía na Roca ata o último grupo folk que esté saíndo, que hai que darlle cancha a todos. Están en contra do país: ¿porque a música galega non vende? Porque a xente non a coñece, porque eses tipos non a radian. Poñen cantidade de música de tódolos sitios menos a música galega. Nos non necesitamos subvencións, nin apoios culturales, que nos radien ...

¿Cál é o papel das institucións?

As institucións teñen moito respeto. Moito respeto quere dicir que non fan nada. Se fas música somentes menos mal, porque non molestas, unha peza instrumental, un recital instrumental. Agora, se fas canción, non, porque falas ou non falas. Se dís, porque dis, se non dis, porque non dis. A Quenlla está está vetada en canto a eso, non participamos en ningun circuito. Rara vez nos chaman.Hai pouco suprimironos unha por cuestións políticas, porque un mes antes fumos a dar un concerto para a Asamblea da Mocidade do Bloque. E non iremos cantar a Pontedeume, pagado pola Xunta, pero vannos pagar a actuación, porque o contrato está firmado.

Se eu che contara ...Nomear A Quenlla na Consellería da Presidencia é nomear ó Demo. E non sei porqué: ¿porque facemos cancións a Fraga?. Claro, que a culpa é deles, por ter aí a ese monstruo. Eu teño que facerlle cancións a Fraga. Poderia ensinarvos papeles cando el era ministro de Información e Turismo suprimindo cancións populares de Cabanillas, poemas que non tiñan nada en absoluto. Ciencia do Adro e prácticamente una recolla en verso de refráns, fimado por Ramón Cabanillas, e non pasaba. Cantabaa Juan Pardo e si. Que este tipo estea agora aí, nós temos que sacarlle polo menos unha canción por disco en honor a él, porque nos causa gracia que este país non teña memoria. Un tío que é un dictador en potencia porque non o puido ser, gracias a Dios, en existencia, gracias a Dios, estáo intentando... Un antigaleguista cerril que nos robou a bandeira, a fala, unha pila de cousas e que aínda haxa que lamberlle o cu... non

¿Crees que os novos grupos deberían ter una opción política ou social?

Eu non podo nin debo meterme en eso. Eu teño as miñas conviccións ó respecto deso. Entre outras cousas o que ten huevos para meterse na farándula xa ten huevos dabondo nas circustancias actuais, porque é loitar prácticamente contra todo e non ter opcións praticamente. Eso é nun principio un punto a favor. Polo resto, cada un é cada un. Tes que poñerte no pelexo da xente de hoxe. No meu tempo estaba todo claro e diáfano, porque sabíamos contra quen, pero cuidado que seguiamos sendo unha minoría a xente que seguíamos loitaba políticamente, tanto xente nova como maior. Daquela os mozos tamén pasaban. Pode que houbese máis xente implicada, pero xa se ve que cando pasou un poco de vento desfíxose o neboeiro e aquí non pasou nada.

Hoxe eu voto a faltar máis cante. Pódoche dicir que me sobra demasiada música celta. A oportunidade que tivemos a xente que rondamos os cincuenta non a ten a xente da vosa idade, o coñecemento dun mundo verbal que está escomenzando a agonía pero que aínda está vivo, e tes unha cultura viva e activa, aínda que hai unha moda de falar castelán, pero no ámbito rural, en familia fálase galego. Nos temos posibilidade de ver todo esto, de coñecer eso muito mais abertamente, mais novedosamente, sen que estoutros maricuelas nos dean a tabarra coa Generación Nós... en boca deles é increíble, non se cre, na boca dun tipo que deixou as uñas en comisaría porque lle petaron e que fala desa xente, é creíble, pero deses outros non. O problema é que gran parte da miña xeración está dando clases hoxe en dia, cometendo os mesmos erros que combatia na sua xuventude, segue lendo apuntes en vez de estilalos e amplialos. Eu entendo cando a xente da vosa idade criticades a miña xeración, porque cometimos cantidade de erros. E os avances que se fixeron, eran obrigados.

¿Poderías ampliar a tua opinión sobre o celtismo na música galega?

Eu entendo que os grupos de agora fagan arranxos celtas porque chama, pero a música celta non ten consistencia, porque é unha mitificación do que son as músicas dos países celtas. Certamente hai raiciñas, pero non muitas. Tivemos cantidades de oleadas culturais que non enriqueceron culturalmente, e Irlanda tivo outras. ¿Que somos países periféricos? Certo. ¿Que temos ollos claros abundantes? Certo ¿Que bailamos parecido? Certo. Pero tamén bailamos parecido cos andaluces e cos italianos. ¿Que temos gaita? Temos duas, a de folc é parecida e a outra será igual Pero este boom aparece con Alan Stivel, e Gwendal. E moita xente vai a Lorient e todo é moi bonito e encandila. É bonito estéticamente, pero por dentro é unha merda, é unha montaxe turística absoluta. Como contacto, e como cousa lúdico festiva está ben ¿Canta xente se parou a pensar que as "pipe band" foron feitas a propósito para que os escoceses fósen á guerra a morrer ben tranquilos e contentos? Aquí se lle daba o salta-parapetos, unha mistura de pólvora e augardente para que tivesen collós a recibir unha bala tranquilamente ou unha baioneta no medio do peito. Pero as "pipe band" son os mesmos militares que están dando leña en Irlanda, ou que están afogando as poucas manifestacións escocesas de dignificación da súa cultura, son contradiccións tan grandes... Os punteiros que utilizan irlandeses e escoceses foron unificados por Real Orden de la reina ... non me lembro que reina foi, que buscou un tipo para que pasase polo aro aquelas gaitas infernales que non había quen as aguantara desde os oídos ingleses.

¿Cál e a túa opinion de cousas como a Real Banda de Gaitas de Ourense?

É suficiente o que dixen, pero que conste que Foxo é moi amigo meu...
Paréceme unha cuestión valle-inclanesca, un esperpento. O problema dos grupos folk é similar. Criticamos a Foxo porque é un esperpento clarísimo, e eu criticoo duramente a pesar de que é amigo meu, ¿Pero que decimos dos grupos que empregan bodrham en vez de pandeiro, non traballa a percusión galega e dicen que están facendo música tradicional? E o que utiliza arranxos melódicos celtas a propósito nunha muiñeira, que lle da a muiñeira cortes de "giga" irlandesa. Pero esto e unha crítica aparte, posto que sigo dicindo e direino sempre : o músico como artista ten que facer o que lle sale dos huevos, punto. O público esta ahí para decir si ou so. Pero aquí concurren outras cuestións como que estamos nun país que non está normalizado en nada e un país que é anormal en casi todo. Entón, eu creo, tiñamos que facer todos un esforzo por normalizar, pero eso é outra historia.

Ademáis, o de Foxo é un aproveitamento político e económico e está caíndo moita xente nunhas redes que non debía caer, pero é o mesmo. Eu quero pensar que todas estas manifestacións proveñen de algo que non soubo facer a miña xeneración que é transimitir a cultura galega a toda a xente. Dende o momento en que ti como músico tes coñecemento da música galega, non en partitura, senon en voz, en voto, en ambiente, en estado puro, porque a partitura minte. Se tes a posibilidade de impregnarte nesa cultura, e logo fas música celta paréceme de perlas, é a túa opción personal. O que me temo é que hai moita xente que pensando que fai música galega e está facendo música celta por mimetismo. E é horroroso dende os meus 46 anos ver na televisión, e non só na galega, senón en calquera televisión do estado, unha reportaxe sobre a romería da pedra de abalar e sae unha giga irlandesa de fondo, pero esto non é Galicia. Non ten que saír o Real Coro Toxos e Flores, pero hai outras cousas... Este é problema para min da música celta.

Comenta-nos como ves a situación dos materias de recollidas.

Entramos nun problema moi duro, e non quero ofender a ninguén, porque en todo caso estou ofendendome a min mesmo. Eu pódoche falar de Mato, de Mero e mais eu... Nos pensamos que xa acabou o tempo de recoller e polo tanto estamos empezando a publicar. O que nos recollimos recollimo-lo baixo palabra de dalo a luz, foi esa a explicación que lle demos á xente cando pediamos cancións: "esto é para que non se perda, para que cando vostede se morra as novas xeneracións teñan noticia de esto".

Eu sei que grande parte das recollas estan sendo utilizadas e utilizamo-las nos, por eso digo que non vou tirar pedras en contra do noso tellado, para o noso grupo. Pero moitas recollas estan sendo utilizadas en exclusiva, e coidado que non saiba ninguén que é o que temos; e creo que é hora de sacalo á luz por medio de publicacións posto que é unha entelequia intentar facer un foro con tódolos grupos galegos e xuntar todo o que temos. É mui difícil, porque, a pesar de que os músicos levámonos bastante ben, somos moi individulistas e celosos. ¿Para que meterse en camisas de once varas e estragar cousas? Ademáis, os poderes públicos están en mans de quen están, e non nos fiamos. Se houber uns poderes públicos medianamente aceptables ou unhas institucións á marxe da parafernalia de Santiago, do PP, poderíase intentar facer un fondo común. Eu non creo neses intentos de momento. Agora, penso que é hora de sacalo á luz, pero con documentos sonoros e todo, saca-la verdade, porque o resto pódese facer apaños. Eu sei de melodías de cancioneiros que están amañadas polo que as recolleu, cousas que están traducidas. O tío cantou en castelán ou en castrapo ou en ruso, pois cantou en ruso, e aí está. Non podemos confundir a realidade co que nos creemos ou queremos que debe ser. Si eu sei que proveño dun pobo con miles de contradiccións, que é o que mais me gusta dese pobo. Porque senón iríame para outro sitio, un pobo que pode estar votando o PP e estar afiliado o Sindicato Labrego Galego. Somos así. Un pobo que se nega, que cando vai a Cataluña e lle falan catalán e contestan en galego e aqui fala en castelán . Eu nacin nun pobo no que se me ensinou a falar castelán e aprendin a falar galego como todo dios, mamando do que oias. Directamente meus pais falábanme en castellano, pero berrábanme en galego e aloumiñábanme en galego, e contaban contos en galego, non podían contalos doutra maneira. Os meus avós si me falaban galego. Eu son consciente de que veño de ai e a min non me doe en prendas cantar en castrapo, como cantaban os cegos, e cantoo con todo o orgullo do mundo, porque forma parte da miña historia, da miña propia contradicción. Outra cousa é que u constrúa un cantar de cego agora en castrapo, non, eu construo en galego, nun galego depurado de castelanismos. Las purezas, nin María...

Esto é o que hai, hai moi boa xente, hai unha cantidade de grupos, este é o noso país. Eu estou dando a miña opinión, cando se fan comentarios parece un ataque persoal, pero eu estou dando a miña opinión, ata certo punto a dun grupo, pero nin eso. Se preguntades a Mero ou outro calquera do grupo, contestará seguro con matices distintos. Eu non ataco ningún grupo de Galicia, cada un fai o que lle parece ben, e a min paréceme ben que o faga, e ademáis é asi, pero cada un ten os puntos de vista distintos, de coñecementos da realidade distintos. Hoxe, para min, hai un excesivo pandeiretarismo, imitando un país de indíxenas, parece un país de indíxenas.

¿por moda?

Eu temolle as modas, porque as modas pasan e non deixan prácticamente pouso e a cultura galega leva centos de anos aí, e cando esta moda pase seguirá aí, porque tuvo ataques moi fortes, e ainda que hoxe ten os medios de incomunicación encima dela, a resistencia da cultura de galega é tremenda. Eu era un dos que me apuntaba á famosa frase que facíamos nos anos 70, principios dos 70 de que quedaba "cinco ou seis anos de idioma e de cultura". E sorpresivamente doume de conta que non. Pero temos cultura para rato, doutra maneira, pode ser, pero está aí, a cultura é cambiante, pero o pouso cultural esta aí. Que fáciles tiñamos moitas cousas e como as deixamos ahí, que fácil era a normalización na lingua coa normalizacion do ensino no ano 70 e pico, era tirado, era cantado, non había oposición ninghuna, só había racionalidade. Eu din clases en galego dende o 74 e nunca tiven problemas cos pais, nunca. Simplemente tiña que ensinar a dividir, multiplicar, cortar, pegar, escribir e a ler. Se ensinaba non había problema co idioma. O que é mais, os pais veían que contentos van o fillos á escola, pois mira, non ten nada de malo eso de escribir en ghallegho (o de galego é unha palabra nova). Tivemo-la oportunidade nas mans, non tivemos huevos para face-lo, ese e o problema. Nos estabamos capados. O paso que eu din, o feito de subirme a unha tarima, porque daquela había tarimas nas escolas, subirme e explicar en galego costoume dios e axuda, eu falaba galego, pero subir e explicar as matemáticas. Subir a un estrado e cantar en galego e presentar en galego mandaba pelotas, son pasos que non nos atrevimos a dar non sei se por 40 anos de fascismo endemoniado ou porque. Hoxe estamos no mesmo. ¿Non ves como se remexen os de Madrid, os centralistas cando pedimos cousas normales? Deixeme vostede falar en galego, ser libre. O problema e ter os huevos suficientes, non é ningún arroxo nin barbaridade, son cousas normales. Co tempo parece normal. Cando tiña 18 ou 20 anos cando ibas en público coa moza co brazo por riba chamábache a policía a atención ou calquera persoa adulta que pasara. Hoxe é impensable. ¿Son conquistas? Non, son normalizacións de cousas normais, o que pasa e que costa o seu en determinados momentos. O problema son os tópicos, que se apuntan normalmente. "La derechización de la juventud" eu non sei, non vexo tal dereitización, eu só vexo xente variopinta. ¿Que somos máis comodos? Normal, estannos bombardeando dende todos os lados: consume, ten ... Mira os aparatos que hai aquí. Eran impensables hai trinta anos. Ter un coche, imposible soñar con un cohe hai trinta anos. Hoxe tes dous, tres,...

A xente que non vivimos todo iso non o vemos así. Todo iso chocanos. Parecenos de pelicula

Normal, se ti vivises todo o que eu vivín serias un vello. E como tal vello non te arriscarías as cousas que te arriscas. Se eu tuvera os coñecementos que tiñan os meus pais cando empezamos con Fuxan, nunca intentaría gravar, estaría acojonado, e sen forza. Ti Tes dereito a mete-la pata. Eu non teño dereito. Ten que ser así. Tes a obriga de escoitar o que nos dicimos ata certo punto, pero tes a obriga de romper muros. A min este mundo afógame. De destrozar as contradiccions que temos.Senón a sociedade non avanzaría. As veces parece que avanza e está retrocedendo. Tes que escoitar os consellos que nos damos e non facerlles caso. E cando metas a pata en algo que nos dixemos diras "Que razón tiña o meu pai". Sempe foi así. As grandes convulsións da humanidade danse por cousas así. En todo esto, vos negádesvos a admitilo e nos negamonos a comprendelo. Ahí está o bonito. A ti se non che costar lear co teu pai pois tampouco che tería gracia.

Discográficas e cousas en comparación con outras rexións como Cataluña. A que nivel estamos, que problemas hai.

En Galicia hai discográficas e estudios de gravación. O público é pouco e por riba merca masivamente Manolo Escobar, o Fary e outros por culpa destes mamóns. Pois entón estamos que, un selo discográfico, un productor, para gañar diñeiro cunha gravación dun grupo ten que vender 3000, 4000 copias, Grávase dificultosamente, é unha pescadilla que se morde a cola. A vantaxe é que agora hai cantidade de aparatos, podense facer maquetas, pero o mundo discográfico é unha mafia, máis que nunca é comercio e como todo o comercio moi ben dirixido, sábese tocar a fibra sensible, vaise a matar, a vender, non importa destrozar. Teño noticias de contratos leoninos. Hai cousas que vos non entendedes. As Spice Girls costaron 15.000.000.000 e son un producto. Nos almacens dunha envasadora de leite que fomos a vela cos rapáces da clase hai leite de tódalas clases, incluso marcas francesas, e leite que ves no supermercado a diferentes precios. Pregunteille ao tipo e dixome que era o mesmo leite envasado para distintas firmas. Aqui a envasadora non pode parar a fábrica, e no super ves a mesma leite con distintas marcas a 60 e a 120 pelas, e resultan ser a mesma leite. Hoxe pronuncias a palabra "Marketing" e xustificas todo, o inxustificable. Os grandes boom da música galega son son historias montadas ás que lle sacan un rendimento da hostia según as planificacións que fan. Este ten zumo para ano e medio, e apretamos durante ano e medio. Este pode que teña zume para largo, o apretamos suavemente, e así se venden as cousas, e estannos dando gato por lebre. Hai por aí grupos de moita calidade que non saen para arriba. E a xente alegrase moito e participa nesas historias, compran pegatinas, ...

¿Cree que os grupos galegos teñen que saír fora a grabar para ter éxito?

Non te creas. O problema é que te colla unha multinacional e que crea que che pode sacar zume, e nada máis. Ou que teñas unha boa música e que petes e que non teñas interferencias políticas. Son as dúas opcións. Coa segunda non subes como a primeira, porque non tes os medios de comunicación ó teu lado. Porque entre outras cousas os medios de comunicación poñen o que lles mandan e autocensúranse. Esto é absolutamente certo e o digo aquí e onde sexa. Por exemplo, fas una entrevista para a Radio Galega e pronuncias un "carallo" e na entrevista non sae. Despois da túa entrevista sae unha película de bandoleros de Harlem e escoitase "fillo de puta, macarra ". Esto son contradiccións así. Despois, a maior parte dos comentaristas que hai non teñen o certificado de estudios primarios. Son tontos do cu, non teñen nin puta idea de nada, da noxo falar con eles. Son os peores, porque son os que tragan. Porque o que non traga vaise. Esta é a realidade co que nos encontramos nos medios de comunicación habitualmente. Hai honrosas excepcións, hai xente moi boa. Escoitas tertulias na radio... estes días estiven viaxando a Santiago, e poña e radio e é que me escojono de risa ou vótome a chorar. Cousas que ti estudias, cousas tan obvias, que ti estudias en calquera carreira que fagas, e estes tios seguen dicindo o contrario, seguen dicindo cantidade de burradas e digo ¿e eu para que carallo estudio? E coma min miles de persoas. Funciona así. Entre estadísticas e pijotadas deste tipo. Ti mira cos maltratos das mulleres o que están facendo. Están facendo un problema nacional. Houboo sempre. E evidentemente seguen aí, pero agora hai menos que antes. Pero hai que atacalo de fondo, non se ataca poñendoo. En canto pase de moda, en canto apareza unha noticia máis importe "eso se olvidó". O que non podían era darlle tanto bombo agora e que non se esquecera. Dosificalo e estar presente para acabar con eles. Na miña infancia de cada tres dous maridos zumbaban á muller. Esto era habitual. E os que había que zorregarlle era ós xuices. Agora en Galicia estase intentando exportar a música galega, músicos que non temos público en Galicia, porque non o temos, porque vas a un recital e hai duascentas ou trescentas persoas, ademáis coincídenche moitas caras co da semana anterior. Enton que fas? Que é un artista sen público que o critique, sen se comunicar o que ten directamente co publico para saber o efecto que fai. Non é nada. Pois estase facendo. Vamos a exportar. A ver se conseguimos as cotas de Irlanda que saca moitas divisas. Debe ser a nova opción de Don Manuel Fraga. Acabouselle o do turismo. Agora xa nen baila. Bueno baila sempre.