Autor: XOANA PINTOS
Fonte: Artigo inédito
Notas: Publicado con permiso da autora

Os intérpretes da música e o canto tradicionais forman parte do que os etnomusicólogos chaman "colectivo non especializado". Trátase de persoas que viven, traballan, se divirten na súa terra e que asimilan, por medio da audición e da práctica, un repertorio de músicas transmitidas dentro dunha corrente de tradición oral.
O canto popular é aquel que ten unha función social coñecida, pois serve para axudar no traballo (fiadas, mallas), desafíar a estranos ou inimigos, rondar ás mozas, divertir nas festas, espanta-lo medo,... Pola súa condición popular, a transmisión non é escrita (partitura), senón oral. Ademais, rara vez coñecemo-lo nome do autor, é dicir, son cantigas anónimas, e a súa estructura é sinxela (non existe a polifonía).
Os alalás, considerados os cantos máis antigos da música tradicional galega, parece que xurdiron como unha copia dos cantos que se escoitaban na liturxia relixiosa e que foron adaptados polo pobo. Tanto os alalás, como os cantares de arrieiro, moi semellantes entre sí, cántanse a capella, sen acompañamento musical.
Os outros tipos de cantos, como os de oficios, de cegos, de Nadal, de Reises ou as regueifas, interprétanse cunha serie de instrumentos que serven para acompañar e para marca-lo ritmo. Uns proveñen directamente do entorno do traballo, como as cunchas, latas, chocas, tixolas, sachos, culleres. Outros son feitos por artesáns e responden xa a certos requerimentos musicais, coma o pandeiro, tarañolas, pitos, pandeira, charrascos e pandeiretas.
Outros instrumentos tradicionais de percusión, coma o bombo e o tamboril, empréganse para acompaña-la gaita pero non para acompaña-lo canto.
O pandeiro cadrado foi moi popular en toda España nos séculos XV e XVI, aínda que hoxe tan só se conserve en Galicia, Asturias, León e Portugal, onde lle chaman "adufe". Trátase dun instrumento bimembranófono (producen o son mediante a vibración de dúas membranas) de percusión directa. Está artellado a partires dun marco cadrado de madeira que ten dous parches de coiro e, no seu interior, uns axoúxeres que o fan máis resoante. Tócase coas dúas mans, apoiando o tanxedor o instrumento no seu propio corpo. Da súa importancia dan fe un xénero musical tan importante como son as "pandeiradas".
Outro instrumento, ben coñecido, fórmase coas valvas superiores de dúas vieiras, son as cunchas. O sonido prodúcese ó frotar unha contra a outra pola parte convexa, petando entre sí as estrías, exercendo a palma da man de caixa de resoancia. É un idiófono xa que o mesmo corpo do instrumento é a fonte primaria do son
Con dúas pequenas táboas de madeira ou lousa fanse as tarrañolas ou trécolas,que se poñen entre os dedos da man dereita, suxeitando unha delas e deixando a outra libre para que, cun movemento do pulso, bata unha contra outra. Cando se fan de madeira, emprégase faia, carballo, buxo e aciñeira, e hoxe tamén madeiras de importación como ébano e granadillo. Unha vez pulidas se fritían un pouco ou se poñían no forno para mellora-la sonoridade da madeira e a súa conservación.
Temos un instrumento peculiar, un idiófono percutido-frotado, o charrasco, moi utilizado en festas de moito barullo, onde era protagonista o ruído, como o Entroido, sobre todo nas zonas de Curtis e A Ulla. Consiste nun mastro (pao) de madeira alongado dun 1.5 m. de alto, que na parte superior ten un bastidor con varias filas de ferreñas (círculos cortados de folla de lata e agrupados de dous en dous) e un cable que, ó ser golpeado fainas vibrar. O seu funcionamento é moi sinxelo: por un lado pétase no cable cun pao estriado para facer soa-las ferreñas, e, polo outro, pétase co propio charrasco contra o chan.
O instrumento estrela de percusión do folclore galego é a pandeireta. Pódese definir coma un instrumento unimembranófono de percusión. Dado que o aro ten ferreñas que ó tocar producen son, a pandeireta pode ser considerada tamén coma un idófono de axitamento.
Consta dun aro de madeira circular con duas filas de ferreñas, que se distribuen ó longo do aro. No centro leva un parche de coiro que é onde se percute coa man. O número de ferreñas sempre é impar, sendo 7, 9, ou 11, falándose de números cabalísticos ou máxicos. Este número de pares de ferreñas determina o tamaño da pandeireta, cantas máis ferreñas maior é o tamaño do instrumento.
Xa existen referencias a este instrumento en 1330 no Libro do Bo Amor. En Galicia, as primeiras referencias son da documentación atopada por José Filgueira Valverde sobre un festexo do Corpus en Compostela: " a Cofradía dos Teceláns, coa súa danza de vinte mozas, coas súas pandeiretas e pandeiros, moi ben compostas...".
Nos séculos XVI e XVII o nome máis común do instrumento debeu ser ferreñas. Así aparece en Notas Viejas Galicianas onde se fala de contratos feitos a ferreñeiros en Noia e Betanzos entre 1579 e 1645. Por outra parte no cancioneiro de Inzenga lemos: "usan un xénero de instrumento acústico. Chamado polos galegos ferreñas e en Castela sonaxas, moi parecido ó sistro que usaban os sacerdotes de Isis".
Tamén nos cantos de Nadal galegos, aparece a palabra ferreñas e ferreñeiros e non é ata case 1800 que aparece o termo pandeireta. Ainda a primeiros do século XIX podemos ler:

E mulleres que cantando
E castañolas mexendo
Se espotrican coas ferreñas
Repenican o pandeiro.

A pandeireta pódese tocar colléndoa coa man dereita, con ambas mans ou só coa esquerda. As pandereteiras/os adoitan manexala coa man dereita mentres que a man esquerda permañece estática para recibi-la percusión. Tamén se pode petar cos cotenos para producir un son máis forte. Outra maneira é agarra-la coa man esquerda de maneira vertical e percutindo cos dedos da man dereita en forma de C (tódolos dedos xuntos excepto o polgar) como soe acontecer preto da fronteira con Asturias. Tamén a pandereta pódese percutir con ámbalas dúas mans coma un pandeiro, ou, por último, pódese fregar co polgar, e así soa máis brando.
Os estudiosos din que, en iconografia antiga, nunca muller ou home tocou con puño pechado, senón coa man aberta, aínda que hoxe tócase de tódolos xeitos e pódese distinguir como tocan pandereteiros dos Ancares de como tocan os das Mariñas.
En moitos traballos sobre a pandeireta e pandeiro dise que son instrumentos femininos. Esto historicamente non é así, senón que eran os homes os que tocaban en público, mentres que as mulleres tocaban en privado nas "fiadas" e outros oficíos da noite nas súas casas. Esto foi así ata primeiros do século XX no que ,coa Guerra de Cuba e logo a gran vaga da emigración, mudaron os costumes.
Hai testemuñas que mostran às claras o espírito da época. Por exemplo en 1782 o coengo da catedral de Santiago, D. Andrés Sobrino Taboada, faille ó párroco de Saiar a seguinte advertencia: "Exhorte os seus fregueses que eviten por todos medios as congregacións e xuntas de xoves de ambos sexos, que son moi comúns nesta parroquia, con motivo de fiadas de liño e lá, frecuentes as malas e funestas consecuencias, secuela de semellantes xuntas, e que se manteñen non só en día senón ata a maior parte de toda a noite,..."
Tamén o Bispo de Mondoñedo, a 25 de marzo de 1738 dirixiu-se ó Ouvidor Decano da Audiencia nos seguintes termos: "(...) Para evitar estes danos prohíbese que as mulleres solteiras se xunten facer fiadas e outros oficios de noite nas súas casas, mandando que cada unha viva na compaña de seus pais ou parentes ou amos a quen sirvan (...)." Incluso se lles prohibía ás mulleres ir traballar a Castela ou, simplemente, ir ás romerias, a non ser que fosen na compaña de "esposo, pai ou parente e de incumplir esta lei as prendan nos cárceres públicos"·
Por último, no que se refire ós percusionistas de instrumentos tradicionais, tratábase de persoas que non vivían da música, no sentido de que constituira o seu oficio e medio de subsisténcia e, a pesares do recoñecido talento, e mesmo virtuosismo, de moitos destes instrumentistas, non podían ser integrados na categoría de músicos especialistas: asimilaron un repertorio que aprenderon por aficción ou herdanza, mediante a observación e o consello de outros intérpretes máis vellos.
Para finalizar quixera facer unha consideración final: o uso da música tradicional na aprendizaxe musical permite que o alumno participe, xa que esta música lle é propia e pódese identificar con ela. Ademais, de cote enténdese que a música tradicional é un paso previo para acceder a músicas de maior altura (músicas de tradición culta), un chanzo na escaleira, material de tránsito, pero penso que a música tradicional, por si mesma, é unha opción persoal ben válida, nun mundo tolerante e plural. Coñecer ben o propio é importante para coñecer mellor o mundo.