Autor: FERMÍN BOUZA-BREY BREY (Ponteareas 1901-Santiago 1973)
Fonte: -
Notas: -

Anda a se esquencer todo o que non entra na economía do agro, todo o que fale de lirismo e de poesía, como si xa se estiñaran as fontes do amor e do sentimento. Con tal desleixo sofren tamen os instromentos en que se espresan os espíritos, devecen os usos de eles no medio popular e pouco a pouco ou máis depresa agora vaise perdendo o noso axuar músico. ¿Que moza pensa hoxe en tocar no baile as castañetas? ¿Que mozo pegoreiro use da fauta de canes?
Con ocasión de unha consulta que fixeron dende Norteamérica a un noso amigo, quero adicar unha lembranza ao noso pandeiro, facendo a sue sinxela descripción.
O pandeiro na Galiza é un trebello de percusión feito por un bastidor de xeito cuadrado, de madeira, biselado por fora e escavado por dentro, nas súas catro faces onde se aloxan sendos pendeloques circulares de latón coñecidos por "axóuxeres" ou "axóuxeles", en singular "axouxer" ou " auxouxel". Polo interior o atravesa de ángulo a ángulo unha corda de tripa ou un cordel e o conxunto cóbrese ca pel de unha cabra ou ovella doblado por un lado e cosido polos tres restantes

Iste pandeiro que toco
É de pelica de ovella
Que inda onte paceu herba
Hoxe toca que rabea

O xeito de tocalo é, colocándose sobor do peito a moza ou mozo e, sosténdoo cós antebrazos, bater con ámbalas mans na superficie.Emprégase solo e acompañado das "ferreñas" que son unhas sonaxas de metal colocadas sobor de un madeiro circular coma nunha pandeireta sin pel, por meio de aramios. O tamén a musa do pobo:

O pandeiro toca ben
as ferrenas fanlle o son
!Viva quen amores ten!
Nenas de Castro-Loureiro
deixai pasar as da Ulla
con ferreñas e pandeiro.

Ao seu son, simpremente, báilase e cántase. A música que se toca no pandeiro é sinxela, monótona, primitiva pois tratase de dar un ritmo acompasado pra o baile. A xuntanza de mozos e mozas no turreiro, con tal gallo, chámase "pandeirada", percísamente por este instrumento. Asi o ollamos e recollimos fai unhs trinta anos en Fornelos da Ribeira (Salvaterra do Miño). Curros Enríquez esprésase eisí:

Improvisando un turreiro
Á porta de cada casa
por todas partes se escoita
son de pandeiros e gaitas

Os cantos dos que se acompaña o pandeiro son especiás dentro do ricaz cancioeiro popular de Galiza. Tanto que se lles chama de xeito concreto "Cantos de pandeiro". Son tercetos como os que fican transcritos e fan moitas vegadas referencias ao intrumento.

¡Veña o pandeiro a ruar,
que istas son as mazarocas
que hoxe teño de fiar!
A ruada vaise armando
tiza, Pepe, ise candil
que estan á porta chamando

Estas cantigas ou triadas. indican que na bisbarra do Ulla, de onde proceden, chamase "ruada" á pandeirada.
Ao pandeiro hai que lle sinalar moi antiga orixe tanto pola rnesma simpricidade do seu feitío coma por eisistir referencias que acusan que xa as mozas cantadoras que andaban a acompañar aos xograres na primitiva poesía galega dos Cancioeiros (seculos Xll-X111) utilizaban o pandeiro (ao que nomeaban "adufe") pra seus cantos e bailes. Asín o xograr galego Martín de Ginzo escribia seu poema:

A do moy ben parecer
mandou - lo adufe tanger
Louçana, de amores moiro eu!
Mandou-lo adufe sonar
e non Ihi daban vagar;
louçana de amores moiro eu.

Non embargantes esto, o Manuscrito de Cancioeiro de Ajuda que conten miniaturas nas que se amosan trovadores, músicos e cantantes, trae pandeiros redondos e non cuadrados que é o pandeiro típico de Galiza e que por súa maior facilidade que o redondo pra construilo debeu ser máis popular e máis estendido, inda que hoxe fica reducido a moi poucos lugares, co todo o que nos e tradizonal, como todo o que nos é querido, como todo o que acusa nosa orixinalidade e nosa caraiterística cara o mundo...