Autor: Mar Barros
Fonte: A Nosa Terra n°1112 - do 15 ao 21 de xaneiro de 2004 - Ano XXVII - IV Xeira
Notas: Foto: Paco Vilabarros

_

Mercedes Peón vén de ser escollida pola cadea pública británica BBC como unha das seis mellores artistas do ano, pero os directivos da TVE aínda non buscaron un oco na súa programación para falar de Ajrú, o último disco que a coruñesa lanzou hai meses. Poucos espacios musicais e marxinación  por parte dos programadores son a única resposta que reciben os músicos galegos e as discográficas ao achegarse á cadea pública.

A música en galego está a ser desprazada e "marxinada " na programación das canles públicas de TVE. Mentres que as televisións autonómicas do Estado lle adican espacio a estes artistas do país, en Madrid as letras en galego causan receo. A solución, non incluílas na grella. Cando menos iso é o que denuncian algúns dos músicos galegos máis destacados e discográficas como Boa, representantes dun sector que está a atravesar unha crise profunda pero que cada vez conta con produtos de máis calidade que triúnfan nos mercados e nos medios de comunicación europeos.

Despois de que a BBC escollese a Mercedes Peón e o seu último disco Ajrú, como un dos mellores temas do ano de que o top ten da revista británica Folk Roots a colocase no seu número un ou despois de que varias radiofómulas francesas pinchen os seus temas e lle chovan ofertas para actuacións en pleno inverno, a TVE non reparou que o disco está a ser un éxito. Así que nin actuacións, nin reportaxes, nin entrevistas coa coruñesa. Para Mercedes Peón a reposta cómpre buscala na "monocultura e o Estado español que se instauraron dende a Reconquista, onde as outras culturas quedaron relegadas, algo que se aprecia máis aínda nos medios de comunicación ". Considera que as televisións e as radios "réxense por unha tendencia económica, a das audiencias, coa que lle é moi difícil incluír temas en galego, incluso xustificar a escolla, porque coidan que non é algo de seu ". "De seu é o flamenco, música que respecto, pero que pasou de ser marxinada a converterse na súa bandeira ", engade Mercedes Peón. "Non me sinto marxinada pola xente nin nos espacios alternativos, como Radio 3 ou os festivais do estado, sen embargo a miña discográfica xa non fai moitas presións para que saia o disco en televisión, porque van ser inútiles ".

Operación Triúnfo, Noche de Fiesta ou Música Sí, así como as seccións culturais dos informativos, non seleccionan artistas que acadaron varios discos de ouro nin aqueles que triúnfan nas listas internacionais se cantan nunha lingua "inconveniente ". Metida na boráxine das televisión privadas o ente público prefire os contidos en inglés que os galegos, cataláns ou vascos pasando por alto os artigos do Estatuto de Radio e Televisión nos que se avoga pola promoción activa do pluralismo, o impulso da diversidade cultural e lingüística e por favorecer a difusión intelectual e artística. Dende a TVE asegurase que na selección de contidos téñense en conta os criterios de audiencia e os principios do seu Estatuto. Os concertos de Radio 3, que se emiten de madrugada, son a vía de escape que utiliza o ente público para xustificar esa pluralidade. Sen embargo, TVE só ten contabilizado o número de telespectadores de cada programa, esquecendo computar o número de horas que lle adica á música de cada punto do Estado.

Dende discográficas como Boa, tamén se constata o desprazamento que recibe a música galega na programación de TVE. Para o seu director, Fernando Luaces non só hai unha "marxinación evidente ", senón que "a música galega non existe para a cadea. Para eles son ten cabida a comercial ". O director engade ademais que a "música independente " pola que eles apostan non se emite por "cuestións de promoción e pola presión que exercen as grandes multinacionais do disco ", que xunto coa piratería, as mudanzas tecnolóxicas e a falta de circuítos de difusión están a provocar unha importante crise no eido da música. Para paliar esta situación, as discográficas independentes do Estado veñen de constituír a asociación UFI, coa que tentan resolver estes problemas, incluído a presencia destas músicas diferentes nas televisións públicas.

Tv pública con xeitos privados
Como apunta Anxo Pintos, membro de Berrogüetto, a televisión pública réxese "por parámetros de funcionamento económicos, como se dunha privada se tratase ". "Hoxe en día a música non está valorada como arte senón como un produto depreciado e de consumo, aínda que non é un fenómeno exclusivo de Galiza ". Engade ademais que a industria do disco "non é considerada cultura senón lecer e isto repercute nos espacios televisivos, onde son as audiencias e as discográficas as que mandan ".

Como Anxo Pintos, case todos os músicos e discográficas coinciden na obriga da TVE de ofrecer na súa grella un espacio para as músicas de todo o Estado, para dar a coñecer a súa diversidade.

Rexeitamento continuado
"Sempre que a opción non é o español preséntase un problema, porque estas músicas no teñen cabida na grella de programación ", critica Uxía Senlle. Para a cantante esta tendencia mediática non é recente, senón que se vén repetindo dende hai anos. Asegura que cando Óscar Ladoire presentaba na TV2 o seu espacio de música, cun carácter máis aberto e na que incluía todos os folclores do Estado, no momento no que se interpretaban temas en galgo, catalán e euskera, as centraliñas da televisión colapsábanse con chamadas que esixían a retirada das cancións porque non se comprendían as letras. "Máis que coa xente, ten que ver coa idea do centralismo español. A actual situación é consecuencia dunha opción política que pasa por esquecer ás nacionalidades históricas, que agora están sumidas nun debate, incluída Galiza ". Para a promoción do seu último traballo discográfico, Danza das areas, Uxía Senlle non foi reclamada por ningunha televisión estatal, a pesar de contar xa cunha carreira con certo peso ás costas, bastante destacada no panorama musical galego e portugués.

Non embargantes, non toda a música feita en Galiza é rexeitada. Carlos Núñez, Susana Seivane e Cristina Pato, compositores que se viron inmersos no boom das gaitas vivido hai algúns anos, aparecen repetidamente en televisións e radios, chegando incluso a coarse en radiofórmulas como os 40 Principales. "A música instrumental non presenta tanto problema, -sinala Uxía Senlle-, porque utiliza a linguaxe universal, pasando por riba das cuestións do idioma ".

Con todo, para Uxía a peor tratada non é a galega e recorda como "sangrante " a pateada que Fermín Muguruza recibiu do auditorio cando foi recoller un dos Premios da Música.

Sempre queda Portugal
Ao negarse os circuítos públicos de difusión, "de xeito sutil, porque agora a censura actúa así ", como matiza Anxo Pintos, os músicos procuran os espacios alternativos do Estado, como certas radios e Festivais e os mercados europeos. Holanda, Portugal ou Bélxica comezan a estar no punto de mira das discográficas dos artistas galegos. Con resultados positivos.

FALTA UNHA ETIQUETA DE "MÚSICA GALEGA"

Sen embargo, non todos os músicos consideran que a situación que vive na actualidade a música en galego na televisión pública española sexa de marxinación. Bieito Romero, o gaiteiro de Luar na Lubre, outro dos grupos que conta con máis recoñecemento tanto no país como en Europa, que a pesar de ser dúas veces disco de ouro polo anterior traballo tampouco pisou os platós de TVE, achaca como causa "o abandono dos músicos, que traballan máis activamente a nivel individual e non son capaces de vender un produto común, que se podería exportar baixo o epígrafe de música galega ". Ao igual que o cinema galego percibe axudas e conta cunha plataforma, para Bieito Romero tamén é unha necesidade "a creación dunha asociación onde todos os artistas do país estiveran representados, recibiran axudas da administración e fixeran presión para poder ser incluídos na programación mediática ". "Se non hai sensibilidade por parte da administración, teñen que ser os propios músicos os que se movan conxuntamente ". Para a creación desta plataforma, o músico considera que "se deben poñer os ollos no caso irlandés ou sueco ", e engade que "mentres non exista un sector potente en Galiza, os músicos galegos só se poden queixar e non reclamar ". Sen embargo, dentro do país unha das principais dificultades coas que se atopa este sector e a ausencia dunha industria e duns mecanismos de difusións estábeis.

DA MARXINACIÓN NO ESTADO AO ÉXITO EN EUROPA

Fronte ao mínimo espacio mediático que se lle adica a música en galego por parte do ente público televisivo español, os grupos máis destacados dentro de Galiza acadaron nos últimos anos un oco nos mercados e nas publicacións internacionais.
En Europa e máis timidamente en Norteamérica, a música galega, especialmente a folk, está a ser reclamada polo público, contando con boas críticas. Como aseguran algúns músicos, a partir de mediados dos noventa a raíz do éxito e o labor de Milladoiro ou Luar na Lubre, poucos son os festivais de música folk e tradicional do continente onde os organizadores non inclúen nos programas a un grupo galego. Bélxica, Escocia, Irlanda ou Francia xa son case paradas obrigadas na xira dos compositores galegos, na procura dun mercado que palíe a caída das ventas no país. Nun contexto onde a calidade das producións musicais semella ser óptima "a piratería e a falta de cohesión dentro da música galega", como indica Bieito Romero, compoñente de Luar na Lubre, danlle unha labazada aos artistas onde máis o notan, no peto, cunha das súas múltiples caras: a pouca presencia nos medios de comunicación estatais.

Sen embargo, a nivel internacional, a música galega está a ter recoñecemento. Recentemente a revista británica de músicas étnicas Folk Roots, unha das máis prestixiosas e influíntes de Europa nesta tendencia musical, vén de sacar á luz a súa habitual lista cos dez mellores artistas. Este mes, entre os dez grupos de todo o mundo atópanse tres formacións galegas. Os últimos discos de Mercedes Peón, Leilía e Ialma foron escollidos polos críticos desta revista británica para ser incluídos dentro do top ten de xaneiro. O primeiro posto é para Ajrú, o último traballo de Mercedes Peón, que é considerado o máis interesante de cantos se levan feito ultimamente. No sexto lugar aparece as pandereteiras e cantareiras compostelás de Leilía co seu álbum Madama, seguidas do grupo galego-belga Ialma integrado entre outros por Verónica Codesal, a cantante que representou a Bélxica en Eurovisión.

Esta non é a primeira vez que unha formación galega está presente nas listaxes de Folk Roots. No seu día estiveron Os Diplomáticos de Montealto co disco Komunikando, despois de varios anos inactivos e con importantes mudanzas dentro da formación. As mulleres de Faltriqueira tamén foron incluídas entre as mellores do mes de abril do ano pasado.

Ademais da publicación fRoots, outros medios europeos veñen de recoñecer o labor dalgún dos músicos do país. É o caso de Mercedes Peón. A BBC seleccionouna xunto con outros cinco artistas, como unha das mellores cantantes deste ano para a cadea e, en Francia, son varias as radiofórmulas que están a pasar temas dos seu último disco. No Estado español circula nos espacios alternativos, pero nos medios de comunicación o seu xeito de cantar mesturando o ancestral coa tradición non ten cabida, porque, como ela di "non é de seu".